Femicide: ‘Elke acht dagen een vrouw’
Vrijwel iedere vrouw kent het: nagefloten worden op straat, een hand op de billen tijdens het uitgaan. Onschuldig? Zelden. Ongewenst gedrag naar vrouwen neemt te vaak extreme vormen aan. Van gaslighting, het machtsmisbruik in the Voice en misdaden van P. Diddy en Weinstein tot de gruwelijke realiteit van femicide. Elke acht dagen wordt er in Nederland een vrouw vermoord, omdat ze vrouw is.
Eerder schreef ik in deze krant over de kwetsbaarheid van meisjes. Niet eerder durfde ik mijn gedachten te laten gaan naar het meest extreme: de nachtmerrie die Lisa uit Abcoude en haar familie trof in augustus 2025.
Femicide: de feiten en cijfers
Femicide is de moord op een vrouw door een man omdat zij vrouw is (Atria, 2023). Volgens het CBS worden in Nederland jaarlijks gemiddeld 43 vrouwen vermoord: één per acht dagen. Seksueel grensoverschrijdend gedrag en geweld kennen een soortgelijk patroon: cijfers van Rutgers wijzen uit dat meer dan de helft van de Nederlandse vrouwen dit ooit heeft meegemaakt, tegenover een vijfde van de mannen. Uit hetzelfde onderzoek blijkt dat tegen vrouwen bijna vijf maal meer seksueel geweld gepleegd wordt dan tegen mannen.
Deze ongelijkheid toont dat geweld tegen vrouwen een structureel probleem is. In januari 2023 schreef de NOS: “Ook Nederland kent femicide, maar we gaan er niet de straat voor op.”
Protest door de eeuwen heen
Sinds 2023 klinkt het protest steeds luider, van #MeToo tot #WijEisenDeNachtOp. De laatste campagne roept op: ‘Laat vrouwen veilig thuiskomen’ en is inmiddels overal zichtbaar. In augustus werd er in Groningen door honderden mensen gedemonstreerd tegen femicide, een mars georganiseerd door de Dolle Mina’s van de Noordelijke provincies.
In Leeuwarden steunen momenteel ruim twintig organisaties ‘Wij eisen de nacht op’ en wordt de slogan levensgroot geprojecteerd op de Achmeatoren. Margriet Gerritsma vraagt met haar post op Linkedin #Onzedochters aandacht voor geweld en intimidatie tegen vrouwen. De vele reacties geven een duidelijk signaal: de tijd van zwijgen is voorbij.
De Heksennacht
Hedendaagse campagnes vinden hun oorsprong in ‘Take back the Night’, in Nederland bekend als ‘De Heksennacht’. De eerste werd in 1975 georganiseerd in Philadelphia (VS) na de moord op Susan Alexander Speeth, die op straat werd neergestoken toen ze alleen naar huis liep. Hierna volgden vele soortgelijke acties waaronder in België, Duitsland en Rome. Met hetzelfde doel: doorbreken dat mannen de nacht opeisen. Vrouwen wezen toen al op het hardnekkige victim blaming: het idee dat zij zelf schuldig zijn wanneer hen iets wordt aangedaan.
De eerste Nederlandse Heksennacht vond in 1978 plaats, in tien steden tegelijk. Ruim achtduizend vrouwen gingen de straat op met fakkels en spandoeken en zongen het Heksenlied: een verwijzing naar oeroude onderdrukking, zoals de beschuldigingen van ‘hekserij’ uit de Middeleeuwen.
‘Gekomen uit het oeroude matriarchaat met wijsheid veel ouder dan van de mannenstaat De kracht van de man was de dood en niet het woord Hij kon haar daarop niet verslaan, dus werd ze vermoord!‘, zo luidt een couplet uit Heksenlied, 1977
Anekdotes van de straat
Een gewone vrijdagavond op de Tweebaksmarkt, een van de oudste straten van Leeuwarden. Een jonge vrouw komt de hoek om, plots staat er een man naast haar. ‘Wil je de weg weten, heb je een vraag?’ vraagt ze hem te goeder trouw. Over de gehele Tweebaksmarkt volgt hij haar, blokkeert haar pad en vraagt herhaaldelijk: ‘Kom je mee naar mijn huis?’ De situatie wordt grimmiger. De vrouw verstijft.
Onderweg naar een verjaardagsfeestje, reikt niemand haar een helpende hand of kijkt naar hen om. “Ik had hem ook niet in zijn ogen moeten kijken!”, denkt ze verwijtend. Ze loopt stug door, maar haar maag draait zich om. “Ga weg, ga weg”, herhaalt ze. Aan het einde van de straat wordt ze getrakteerd op ‘kankerhoer!’ en meer krachttermen, tot twee vrouwen in een auto haar hulp aanbieden. De vrouwen begeleiden haar naar haar bestemming, maar de schrik zit er goed in.
Een waargebeurd verhaal, er bestaan ontelbare. Vraag het eens aan een willekeurige vrouw. De gemeente Leeuwarden voert campagne met Ben je oké. Een goede vraag, vind ik, maar: alsjeblieft! Stel deze ook werkelijk! Liever tien keer te vaak dan een keer te weinig.
Zelf heb ik gelukkig nooit extreme vormen meegemaakt, maar wel talloze voorbeelden: van billenknijpen en ongewenst gedrag op de werkvloer tot het betasten van mijn zwangere buik. Zelfs subtiele vormen van vrouwenhaat. Zo schreef een vriend mij eens: ‘Wil je zijn zoals alle vrouwen anno 2023? Je denkt dat je alle privileges (voordelen, red.) hebt omdat je vrouw bent, en alles kan maken.’ Pas na zijn overlijden besefte ik dat hij zichzelf omschreef als een ‘parttime-misogynist’. Zijn woorden ontstonden uit vrouwenhaat.
Femicide: verbloemd in de media
Het begrip femicide bestaat al ruim tweehonderd jaar, maar in Nederlandse krantenkoppen lees je het nauwelijks. De media gebruikt woorden als ‘partnerdoding’ of ‘familiedrama’; genderneutrale begrippen die verbergen wat er werkelijk speelt: een vrouw is vermoord, door een man. De Nederlandse geweldsaanpak, waarin gedrag losstaat van gender, maakt dat ons land tekortschiet in de bescherming van vrouwen. In 2016 ondertekende Nederland de Istanbul Conventie: een internationale afspraak om geweld tegen vrouwen serieus te bestrijden. Zolang we - in Nederland - blijven doen alsof dit geweld geen naam heeft, blijft het een onderbelicht probleem.
Een zoektocht door het Volkskrant-archief vanaf 2017 leverde het volgende opvallende feit op: in 2017 en 2018 kwam de term nul keer voor. Pas vanaf 2019 duikt het begrip langzaam op. Vandaag, in 2025, is het dagelijkse kost: alleen dit jaar al 74 artikelen. Eindelijk een inhaalslag door de media, maar helaas zijn er te veel slachtoffers gevallen voordat er aandacht voor femicide kwam.
Migranten als zondebok: femicide staat los van afkomst
Uit het verkiezingsprogramma van de PVV (2023): “Niet-Westerse allochtonen worden gemiddeld drie keer zo vaak verdacht van een misdrijf als de autochtone Nederlander. Marokkanen zelfs vijf keer zo vaak en Somaliërs zes keer zo vaak.”
Wanneer er een vrouw wordt vermoord, laait het debat over de afkomst van de dader snel op. Zie de moord op de zeventienjarige Lisa: politici wezen meteen naar het feit dat de verdachte asielzoeker was. Zulke reacties leiden de aandacht weg van de kern van het probleem: machtsmisbruik van mannen.
De Volkskrant van 6 september schrijft: “Terwijl in het hele land protesterende vrouwen worden lastiggevallen - door mannen - probeert radicaal-rechts de schuld van seksueel geweld bij migranten te leggen.”
Uit onderzoek van het WODC (Kennisinstituut van het ministerie van Justitie en Veiligheid) blijkt dat asielzoekers, wanneer je rekening houdt met leeftijd en geslacht, niet vaker verdacht worden van ernstige geweldsmisdrijven dan Nederlanders.
Je hoort geregeld dat geweld tegen vrouwen zou ‘horen’ bij bepaalde culturen of religies. Alsof femicide niet net zo goed voorkomt onder Nederlandse mannen zonder migratieachtergrond. De werkelijkheid is eenvoudig: femicide staat los van afkomst, klasse of religie. De enige overeenkomst: de dader is man, het slachtoffer vrouw.
Hoe veilig voelt de vrouw zich in Leeuwarden?
Ik ondervroeg 78 vrouwen vanaf zestien jaar, uit Leeuwarden en omstreken.
Uit de enquête blijkt dat ruim 87 procent van de vrouwen zich weleens onveilig voelt door mannen; voornamelijk ’s avonds op straat.
Meer dan zeven op de tien vrouwen werden doelwit van seksueel overschrijdend gedrag. 78 procent kent slachtoffer(s). Het vaakst vindt grensoverschrijdend gedrag plaats in de openbare ruimte. Bijna twee op de tien vrouwen voelt zich structureel onveilig in het dagelijks leven.
De veelvuldige, vaak schokkende ervaringen werden uitvoerig beschreven. Een greep, verdeeld in drie categorieën.
1. Seksuele intimidatie in het uitgaansleven
“In een volle kroeg pakte een man me bij mijn heupen en wreef met een erectie langs mijn billen. Voor omstanders onopvallend, voor mij een trauma. En hij lachte er bij.”
2. Dreiging in de openbare ruimte
“Onderweg naar huis werd ik door een auto achtervolgd. Ik wist hem af te schudden, maar thuis durfde ik geen licht aan te doen. Mijn hart bonsde in mijn keel.”
3. Misbruik in persoonlijke kring
“De vader van een jeugdvriendin probeerde me bij de voordeur te tongzoenen. Hij was ook ouderling in de kerk, zus dezelfde ervaring.”
“Seks gehad met mijn vriend voor de lieve vrede, ik voelde me verkracht.”
Rolpatronen
Het verschijnsel femicide moet van alle kanten belicht worden. Stop met afleiden door migranten aan te wijzen: iedere vrouw kan slachtoffer worden, iedere man dader.
Het debat moet gaan over de werkelijke, structurele oorzaken van geweld tegen vrouwen: machtsverschillen tussen mannen en vrouwen en hardnekkige rolpatronen. Zolang jongens vooral leren sterk en stoer te zijn, en meisjes vooral lief en meegaand, verandert er weinig. Achterhaalde rolpatronen voeden ongelijkheid en zijn een bodem voor geweld tegen vrouwen. Pas wanneer we dit openlijk erkennen, kan de veiligheid van vrouwen toenemen.
Tekst Marije de Lange, foto Collectie Atria.nl
