Leven en laten leven

Tekst Ate de Jong, foto's lindafoto.nl

43 jaar geleden vielen ze voor elkaar. “Loïse klaaide har alternatyf, dat fûn ‘k moai. Se wie eigenwiis, eigengereid, eigensinnich, mar ek heel gesellich. Se wurke yn ’e geriatry, mar frege in stúdzjebeurs oan en gong nei Sosiale Akademy. Dat fûn ik in stoere keus. Dêr foel ik op,” vertelt Jannie van der Wal (64). “Ik tink dat Loïse my grappich en brutaal fûn. En ek wol vrolijk. Dat bin ik noch hyltyd: posityf. Nei in wike binne wy in soarte fan altyd byelkoar bleaun. Of op myn flatsje yn Ljouwert, of by Loïse yn Feanwâlden.” 

Ze gingen veel naar Ode, en naar Incognito natuurlijk: “De iennige homodiskoteek yn Ljouwert. Dêr fleach dan iederien om healwei ienen nei ta.” Ze bezochten samen de Roze Zaterdagen. Dagen waarop de homogemeenschap zich liet zien. Het was voor de regenbooggemeenschap een strijdbare, hoopvolle tijd, waarin er een wereld te winnen was. 

Roze driehoek
Bij de 4 mei-herdenking in de Prinsentuin bijvoorbeeld. Veel homoseksuelen liepen met de roze driehoek, het teken voor homoseksuelen in de nazikampen. Ze wilden een grote driehoek van roze rozen leggen bij het monument in de Prinsentuin, maar stuitten op grote weerstand bij de organisatie. “Ook vermoorde mensen zijn er blijkbaar in klassen,” reageerde een actiegroep met de geuzennaam Fries Flikker Front in de Leeuwarder Courant. De homoseksuelen waren verdrietig en woedend om zo veel onbegrip, maar zetten die emoties om in actie, en met succes.

Homostellen mochten nog niet trouwen. Jannie en Loïse kozen daarom voor partnerregistratie. Ze woonden intussen in Wytgaard. Een dorp met katholieke kantjes, maar die zijn volgens Jannie minder scherp dan gereformeerde: “Roomsen litte elkoar wat mear gewurde, binne minder moralistysk.” 

Ook binnen de kerk was het homohuwelijk nog niet geaccepteerd. Landelijk sprak de overkoepelende organisatie van Samen Op Weg-kerken zich er niet over uit, ze lieten het over aan de plaatselijke gemeenten. “In laffe hâlding,” zegt Jannie nu. Maar de SOW-kerk Wirdum en Omstreken had een progressieve dominee, hij zegende hun relatie in. Jannie en Loïse hebben de houding van de kerk als liefdevol ervaren.

Op een bepaald moment zei Loïse: “Ik wol graach bern, mem wurde.” Jannie aarzelde in eerste instantie. De verantwoordelijkheid voor kinderen vond ze groot, heel groot. Dat gevoel kwam later nog wel eens terug: dat je zo kwetsbaar bent, als je kinderen hebt. Na lange gesprekken besloten ze toch door te zetten. Loïse durfde de zwangerschap niet aan, Jannie zag er inmiddels zelfs naar uit om zwanger te worden. Ze besloten een donor te zoeken. Een vriend wilde graag donor zijn, maar hij was homoseksueel en aids waarde rond. De vrouwen vroegen hem een aidstest te doen, maar dat weigerde hij. Later is hij aan aids overleden. 

Anonieme donor
Via het AMC in Amsterdam vonden ze een anonieme donor. Ze kregen drie jongens. Hidde is inmidels 29, Rutger 27 en Jelle 25. Loïse was een hele leave mem. Jannie batste er in de opvoeding nog wel eens in. Dan zei Loïse dat ze altijd met de jongens in gesprek moest blijven, anders raak je ze kwijt. Moesten de jongens na een feestje om twee uur thuis zijn en werd het vier uur. Dan was Jannie boos en Loïse zei: “Jannie, se binne wer thúskommen.” 

Twee lesbische vrouwen met drie zonen – de Wytgaarder gemeenschap moet dat op z’n minst opmerkelijk gevonden hebben, of raar. Maar Jannie en Loïse hebben nooit iets gemerkt van discriminatie. Echt nooit. 

Ze heeft haar zonen er voor dit interview nog eens naar gevraagd. En die bevestigden opnieuw: ze hoorden nooit nare opmerkingen over hun beide moeders. Maar, soms willen kinderen hun ouders beschermen. Zou het kunnen dat de zonen pesterijen hebben verzwegen? Jannie denkt van niet. Of zijn ze niet gepest omdat de broers altijd voor elkaar opkwamen en pesters dat wisten? Jannie ziet het voor zich en moet er om lachen. 

Sykje it lekker út
Ze beseft overigens dat ze niet alles hoort wat er over hun gezegd wordt. Maar soms hoort ze een openhartig verhaal. Na de geboorte van hun tweede zei een dorpsgenoot: “God Jannie, no sadelst my wol mei in probleem op.” “Wat dan jong?” zei Jannie. De vrouw vertelde dat haar kinderen het niet snapten: twee vrouwen en toch een kind. Tijdens Jannie haar eerste zwangerschap had ze tegen haar kinderen had gezegd dat het tussen Jannie en Loïse niet zo goed ging, dat Jannie vreemd was gegaan en zo zwanger was geraakt. Maar wat moest ze nu tegen de kinderen zeggen? “Sykje it lekker út,” dacht Jannie.

Geen commentaar op hun levenswijze, maar – de andere kant van de medaille: open, eerlijke belangstellende vragen over hun leven en hun keuzes, kregen ze ook amper. Ja soms, na zeven bier op de kermis. Maar het motto in Wytgaard was en is vooral: Leven en laten leven. 

Thelma en Louise
Een paar jaar geleden hoorde ze dat mensen het stoer vonden, een lesbisch stel dat drie kinderen krijgt. Zelf hebben ze dat nooit zo gevoeld. Ze waren echt geen Thelma en Louise. Ze handelden gewoon vanuit hun hart. Maar is dat niet toch een compliment, in een maatschappij die niet per se vriendelijk is voor homo’s en lesbiennes?

Een van haar zonen valt op mannen, althans op Daan. “Bisto no homo?” vroeg Jannie. “Nee, ik hâld van Dáán,” zei Rutger. Haar maakt het niks uit. Daan is een lieve jongen en klaar. En toch dacht ze even: Oei, als je valt op mannen dan maak je het jezelf niet gemakkelijk. Want homohaat neemt de laatste jaren toe. Rutger en Daan horen sneue opmerkingen als ze hand in hand over straat lopen. En erger: onlangs werd er naar hun gespuugd. Jannie wil er niet te veel woorden aan vuil maken – iets met fatbikes – maar het raakt haar ten diepste. 

Vuile hetero!
Ze houdt van sport en staat graag op de tribune bij Cambuur. Maar dat is niet altijd een feestje. Laatst nog. Ze ergerde zich aan het gescheld van de mensen om haar heen. Kutscheidsrechter! Homo! Flikker! Bij een harde actie van de tegenpartij schreeuwde ze: Vuile hetero! De mensen voor haar draaiden zich om: Wat zegt zij nou? 

Hun oudste zoon werd heit en Jannie en Loïse werden beppe. Het zijn allemaal clichés, zegt Jannie, maar om die kleine Levi te zien in de handen van Hidde. Met hoe veel liefde en hoe gemakkelijk hij Levi een luier omdeed, alsof hij het al voor de duizendste keer deed – zo ongelooflijk mooi om te zien. En ook mooi dat Loïse het nog meemaakte, want in de zomer van 2024 kreeg zij de diagnose dementie. Loïse was er snel uit: dan wil ik niet verder. Ze zochten contact met het Expertisecentrum Vrijwillige Euthanasie. Daar zijn ze fantastisch door begeleid. 

Moeilijke tijd
Je vrouw langzaam maar zeker achteruit zien gaan – het was een moeilijke tijd. Maar Jannie denkt dat ze ‘t samen goed hebben gedaan. Op 29 juli 2025 kwam er een eind aan het leven van Loïse Zuidersma. Ze werd in een open mand gelegd, in een wade die gehaakt was door iedereen die in het afgelopen jaar zorg voor haar had gedragen. Tijdens de afscheidsplechtigheid spraken drie jonge mannen mooie woorden over hun mem. Jannie was trots op haar zonen.

Regenboogvlaggen? Hoe meer hoe beter. Maar die ingewikkelde LHBTIQA+-formule, daar vindt Jannie iets van. “Kijk,” zegt ze, “vroeger had je het feminisme, dat verenigde alle vrouwen. Samen tegen de macht van mannen en de mannelijke cultuur. Maar toen zeiden de zwarte vrouwen dat ze te weinig aandacht kregen, dus daar kwam een subgroep voor. Daarna kwamen de lesbische vrouwen. Zelfde verhaal. En nu, met die formule gaat het verder en verder.” Jannie snapt dat nuancering belangrijk is, maar voor de eenheid helpt het niet. Regenbooggemeenschap vindt ze een mooiere omschrijving.