Stemmen, cijfers en cocaïne: hoe zit het?
Op 18 maart zijn de gemeenteraadsverkiezingen in Leeuwarden. Voor veel inwoners blijft de lokale politiek onzichtbaar - tot een onderwerp plotseling het nieuws domineert. Dat gebeurde de afgelopen maanden rond het rioolwateronderzoek naar drugsgebruik, dat Leeuwarden landelijk in een kwaad daglicht zette.
Tekst Marije de Lange, fotografie Remy Pas
Wat betekenen de cijfers precies?
Volgens landelijke en regionale berichtgeving zou het cocaïnegebruik in Leeuwarden sterk zijn toegenomen. Op basis van die berichten nam de gemeenteraad op 21 januari unaniem een motie aan, waarin werd gevraagd de uitkomsten van het rioolwateronderzoek nader te bekijken en te gebruiken voor beleid.
Maar wat meten deze onderzoeken precies? Wat zeggen de cijfers wel, en wat niet? En hoe komen politieke besluiten hierover tot stand? In deze reportage onderzoekt GrootLeeuwarden hoe de lokale politiek met dit onderwerp omgaat en waarom harde conclusies lastig te trekken zijn. Daarbij zijn de raadsvergaderingen, het debat van 19 januari en de mening van praktijkexperts en politici als uitgangspunt genomen.
Deze besluiten en debatten lopen via een vast politiek proces, met duidelijke rollen en verantwoordelijkheden.
Wat is de gemeenteraad?
De gemeenteraad van Leeuwarden telt 39 leden. Zij vormen het hoogste bestuur van de gemeente en worden elke vier jaar gekozen. Raadsleden nemen besluiten namens alle inwoners. De taken zijn verdeeld. Het college - de burgemeester en wethouders - maakt plannen. De gemeenteraad bespreekt deze plannen, besluit erover en controleert of het geld goed wordt besteed.
In Leeuwarden zijn tien politieke partijen actief in de raad. Een deel van die partijen vormt samen een coalitie. Dat zijn de partijen die met elkaar samenwerken en samen een meerderheid hebben. Hun afspraken staan vastgelegd in het coalitieakkoord. De andere partijen vormen de oppositie.
Hoe neemt de raad besluiten?
Plannen en voorstellen worden besproken in de raad. Daarna wordt er gestemd. Een voorstel is aangenomen als een meerderheid vóór stemt. Raadsleden kunnen ook zelf voorstellen indienen. Dat kan op twee manieren. Een motie is een oproep om iets te doen of te veranderen. Een amendement is een wijziging van een bestaand plan.
De drietrap
De gemeenteraad werkt in drie stappen, ook wel de ‘drietrap’ genoemd. Eerst is er een informatieve bijeenkomst. Raadsleden krijgen uitleg van ambtenaren, experts of inwoners. Inwoners kunnen inspreken; de raad luistert. Daarna volgt het debat. Raadsleden gaan met elkaar in gesprek, stellen vragen en geven hun mening. Tot slot is er de raadsvergadering. Daar worden besluiten genomen en wordt er gestemd.
Motie rioolwateronderzoek
Een van de onderwerpen die dit proces onlangs doorliep, is het rioolwateronderzoek naar drugsgebruik in Leeuwarden. Dat onderzoek leidde tot stevige koppen in de kranten. Maar wat en hoe meten we precies? En wat doet de gemeente met deze cijfers?
Leeuwarden negatief in nieuws
Enkele krantenkoppen: ‘Leeuwarden is de coke-hoofdstad van Nederland’, ‘Iedereen wit onder de neus’, ‘Dealers sneller dan flitsbezorgers’. Zulke berichten verschenen de afgelopen maanden in landelijke en regionale media. Maar waarop zijn deze conclusies gebaseerd?
De gemeenteraad heeft het thema uitgebreid besproken. Maar hoe hard zijn de cijfers en wat doet de politiek er concreet mee?
‘European Capital of Cocaine’
De toon in het publieke debat is eind januari scherp. Door een raadslid werd Leeuwarden zelfs omschreven als ‘European Capital of Cocaine’. Een opvallende typering voor een stad die zich in 2018 nog profileerde als Culturele Hoofdstad van Europa.
Sindsdien verdwenen meerdere grote culturele evenementen, zoals Welcome to the Village, PsyFi en CityProms. Tegelijkertijd verschijnt Leeuwarden regelmatig in lijstjes over armoede, criminaliteit en kwetsbare wijken. Het beeld dat ontstaat is een provinciestad met grootstedelijke problemen.
De vraag is of dat beeld volledig recht doet aan de werkelijkheid. Wat in elk geval duidelijk is, is dat alle politieke partijen het belang onderstrepen van preventie, veiligheid en zorg voor jongeren. Hoe groot het probleem precies is, en wat er aan gedaan moet worden, vormt de kern van het debat.
Waar komen de cijfers vandaan?
Rioolwateronderzoek meet resten van drugs die via urine en ontlasting in het riool terechtkomen. In Leeuwarden wordt dit onderzoek uitgevoerd door Wetterskip Fryslân, in opdracht van de gemeente.
In februari 2025 werd één week lang gemeten. Dagelijks werd een 24-uursmonster genomen bij de rioolwaterzuiveringsinstallatie in Leeuwarden. Ongeveer 79 procent van de inwoners van de gemeente is hierop aangesloten. Sommige dorpen en een deel van de stad vallen dus buiten het onderzoek. Belangrijk detail: de metingen vonden plaats in een ‘rustige’ week, niet direct na grote evenementen.
Zorgen niet uit de lucht gegrepen
De onrust ontstond niet zomaar. Al in 2023 bleek uit rioolmetingen dat Leeuwarden qua drugsresten in de buurt kwam van grote steden als Amsterdam en Rotterdam. Dat leidde tot politieke zorgen, extra aandacht voor ondermijning (het constante gebeuk van georganiseerde criminaliteit -de onderwereld- op onze samenleving: de bovenwereld, red.) en strengere handhaving.
Ook verschenen rapporten over drugscriminaliteit en de invloed op de samenleving. De combinatie van stad, platteland en bedrijventerreinen maakt Leeuwarden aantrekkelijk voor criminelen. Dat zegt alleen nog niets over hoeveel inwoners daadwerkelijk gebruiken.
Vergelijking met grote steden
Het KWR, het landelijke kennisinstituut voor wateronderzoek, meet al sinds 2010 drugsresten in rioolwater. Maar structureel gebeurt dat alleen in Amsterdam, Utrecht en de regio Eindhoven.
Leeuwarden wordt dus vergeleken met deze grote steden, en niet met vergelijkbare middelgrote gemeenten. Onderzoeker Thomas van der Laak (KWR, 2023) zegt: “We zien niet of een kleine groep veel gebruikt, of een grote groep een beetje. Dat verschil zie je niet terug in het rioolwater.” Een Leeuwarder raadslid is ook kritisch: “We vergelijken alleen met Amsterdam.” Weinig representatief. Het onderzoek zegt dus iets over hoeveel er door het riool gaat, maar niet door wie.
Wat zien praktijkexperts?
Tijdens het raadsdebat van 19 januari gaven praktijkexperts hun ervaringen. Jongerenwerkers, de GGD, Amaryllis en verslavingszorginstelling VNN zien geen opvallende toename van harddrugsgebruik.
VNN benadrukt dat preventie belangrijk blijft en dat alle middelbare scholen in Leeuwarden samenwerken aan voorlichting - en bijna alle aan onderzoek. Volgens VNN is alcohol nog altijd een groter probleem dan drugs.
Sociaal werk Amaryllis ziet geen verandering in het type problematiek. Wel maken scholen, ouders en politiek zich zorgen, los van de exacte cijfers.
Politiek debat: zorgen, maar conclusies verschillen
Politieke partijen blijken eensgezind in hun zorgen over drugs en jongeren. Over de betekenis van het rioolwateronderzoek lopen de meningen uiteen. Sommige partijen wijzen erop dat eerdere metingen wél op wijkniveau plaatsvonden en deze niet. Anderen noemen Europese cijfers waaruit blijkt dat drugsgebruik onder jongeren verandert in aard en omvang.
Wethouder Kramer licht de kern van preventie toe: “Wat je voor je achttiende niet doet, doe je later vaak ook minder.”
Burgemeester Sybrand Buma stelde tijdens het debat dat hij vertrouwt op de experts van het Wetterskip. Volgens hem biedt rioolwateronderzoek vooral een indicatie, maar is het lastig om beleid er direct op te baseren. Ook omdat een deel van de gemeente niet wordt gemeten.
Meten is weten, of toch niet helemaal?
Wat weten we nu zeker? Ten eerste: er is drugsgebruik in Leeuwarden. De zorgen over jongeren zijn terecht. Rioolwateronderzoek geeft een globaal beeld.
Wat weten we niet? Wie er gebruikt, hoeveel mensen gebruiken en of het gebruik stijgt of daalt. Het gebruik op wijk- of dorpsniveau is onbekend.
De samenhang tussen cijfers en praktijk is ingewikkeld. Dat maakt harde conclusies lastig. Het beeld van Leeuwarden is door de opeenstapeling van krantenkoppen sterk negatief geworden, waarbij nuance vaak ontbreekt.
Concluderend
Na informatieve bijeenkomsten, een debat van twee uren en de besluitvorming is door de gemeenteraad besloten het rioolwateronderzoek langdurig te blijven volgen (= monitoren). Dat vraagt geduld. Effecten van preventie en beleid zijn pas op de lange termijn zichtbaar. Een helder beeld is er niet. Wel is duidelijk dat lokale politiek gaat om afwegen, nuanceren en besluiten nemen met soms onvolledige informatie. Precies dát maakt stemmen belangrijk.
Waarom stemmen?
De gemeenteraad beslist over onderwerpen die dichtbij komen: veiligheid, zorg, preventie en hoe geld wordt besteed. Door te stemmen bepaalt u wie die besluiten namens u neemt. Bent u er nog niet uit welke partij het meest dicht bij u staat? Dan kunt u de stemwijzer invullen: https://stemwijzer.nl/. Op 18 maart 2026 zijn de gemeenteraadsverkiezingen.
